Муаллиф:
Нилуфар Акрамова — психолог,
мактаб ўқувчилари, лицей ўқувчилари ва олий таълим муассасалари талабаларини тестдан ўтказиш учун сунъий интеллект асосидаги «Онлайн психологик тестлаш» стартапи раҳбари.

Мавзунинг долзарблиги

Рақамли таълим технологияларининг жадал ривожланиши психологик тестлашнинг онлайн-платформаларини яратишни талаб этмоқда. Бундай платформалар қуйидаги омилларни инобатга олиши зарур:

• болалар ва ўсмирларнинг ёшга оид психологик хусусиятлари;
• Ўзбекистоннинг маданий ва миллий анъаналари;
• замонавий психодиагностика ва психометрика усуллари.

Онлайн-тестлаш қуйидаги вазифаларни самарали ҳал этиш имконини беради:

• ўқувчиларнинг психологик ва когнитив хусусиятларини баҳолаш;
• девиант хулқ-атворнинг эрта белгиларига эътибор қаратиш;
• таълим муҳитига мослашувни қўллаб-қувватлаш;
• психологик қийинчиликларнинг олдини олиш.

Ўзбекистон психолог-олимларининг илмий ишларининг ўрни

Классик ва замонавий тадқиқотлар

Ўзбекистонлик психолог-олимлар қуйидаги йўналишларда муҳим илмий ҳисса қўшган:

• болалар ва ўсмирлар ёш психологияси;
• таълим жамоаларида ижтимоий мослашув;
• миллий идентификация ва оилавий қадриятларнинг шаклланиши;
• эмоционал ва когнитив ривожланиш;
• педагогик ва тарбиявий кадрларнинг психологик тайёргарлиги.

Таниқли ва замонавий тадқиқотчилар мисолида

Профессор Гайрат Баҳромович Шоумаров — психология фанлари доктори, академик, оила психологияси илмий мактабининг асосчиси. 400 дан ортиқ илмий ишлар муаллифи. Ёш психологияси, оила психологияси ва педагогика бўйича тадқиқотлари онлайн-тестлаш учун адаптация қилинган сўровномаларни ишлаб чиқишга асос бўлган.

Обид Сафарович Кодиров — PhD, ўсмирлар психодиагностикаси ва психокоррекцияси бўйича мутахассис, мотивация ва хулқ-атвор хусусиятларини ўрганади.

Исломова Дилафруз Бостановна — PhD, болаларнинг ижтимоий ва этник мослашуви, оила ва маданий муҳитнинг ривожланишга таъсирини тадқиқ этади.

Эшманов Отабек Баҳриддинович — PhD, таълим муҳитида ўсмирларнинг стрессга чидамлилиги ва эмоционал регуляциясини ўрганади.

Азиза Давлатовна Қурбонова — ўсмирларда девиант хулқ-атвор ва психологик хавф омилларини тадқиқ этади.

Лилия Алиевна Нигматулина — ижтимоий психология ва этнопсихология бўйича мутахассис, болалар психикасига маданий контекст ва шахслараро муносабатларнинг таъсирини ўрганади.

Шариф Рамазонович Баратов — психология фанлари доктори, профессор, миллий контекстда болалар ва ўсмирларнинг ижтимоий мослашуви ва ривожланиш хусусиятларини тадқиқ этади.

Девиант хулқ-атвор ва суицидал тенденциялар бўйича замонавий тадқиқотлар

Г. Каршибоева — ўсмирларда суицидал хулқ-атворнинг шаклланишида ижтимоий-психологик омилларни ўрганади. У депрессия, фрустрация, хавотир, агрессия ва бузилган ўз-ўзини баҳолашнинг таъсирини таҳлил қилади. Манба: https://scienceweb.uz/publication/27796

Ф. Расулова — суицидал хулқнинг ижтимоий-психологик омилларини тадқиқ этади. У ички конфликтлар, мослашув қийинчиликлари ва шахс ривожланишидаги бузилишларни асосий сабаб сифатида кўрсатади. Манба: https://interscience.uz/index.php/home/article/view/4639

З. Элов — девиант хулқ-атвор ва суицидал тенденциялар ўртасидаги боғлиқликни ўрганади. У депрессия, эмоционал травматизация, оилавий низолар ва ижтимоий мослашув муаммоларини хавф омиллари сифатида таъкидлайди. Манба: https://interscience.uz/index.php/home/article/view/2770

С. А. Узакбаева — таълим муҳитида суицид профилактикаси структурасини ишлаб чиққан. У мақсадлар, вазифалар, методлар ва баҳолаш мезонларини аниқлайди. Манба: https://bulletin-pedagogical.ablaikhan.kz/index.php/j1/article/view/38

Г. Ф. Салижонова — девиант хулқ-атворга ижтимоий муҳит, ўз-ўзини баҳолаш ва ўсмирлик инқирозининг таъсирини таҳлил қилади. Манба: https://worldlyjournals.com/index.php/IFX/article/view/8870

Ушбу тадқиқотлар таҳлили «Шарк аёли» Халқаро аёллар жамғармасининг «Онлайн-тестлаш платформаси» стартапи учун ёш ва маданий хусусиятларга мослаштирилган сўровномани ишлаб чиқишга асос бўлди.

Сўровномани ишлаб чиқиш босқичлари

• Ўзбекистон психологларининг илмий ишларини, жумладан профессор Шоумаров тадқиқотларини таҳлил қилиш;
• асосий психологик конструкцияларни аниқлаш (ўсмирлик ва ёшлик давридаги хулқ-атвор хавфларини диагностика қилиш);
• ёш гуруҳларининг психофизиологик ва когнитив фарқларини ҳисобга олиш;
• саволларнинг ишончлилиги ва валидлигини таъминлаш (классик тест назарияси ва IRT);
• маълумотларни таҳлил қилишда сунъий интеллектдан фойдаланиш;
• маданий ва миллий контекстга мос саволлар ишлаб чиқиш;
• пилот синов ва валидликни текшириш;
• адаптив ИИ билан онлайн-платформага жорий этиш;
• фойдаланувчилар фикри ва янги тадқиқотлар асосида методикани такомиллаштириш.

Хулоса

Ўзбекистон олимларининг, жумладан профессор Гайрат Шоумаровнинг илмий ишлари ҳамда замонавий тадқиқотчиларнинг изланишлари таҳлили асосида «Шарк аёли» Халқаро аёллар жамғармасининг «Онлайн-тестлаш платформаси» стартапи учун илмий жиҳатдан асосланган, миллий анъаналарни ҳисобга олган, ишончли ва валид сўровнома ишлаб чиқилди.

Бу эса ўқувчиларнинг психологик фаровонлигини қўллаб-қувватлашга қаратилган рақамли технологияларни самарали жорий этиш имконини беради.