Аннотация

Ушбу мақолада рассомликда рангдан фойдаланишнинг юқори техникаси билан Кубровия тасаввуф таълимоти ўртасидаги ўзаро боғлиқлик тадқиқ этилади. Рангнинг руҳий ҳолатларни ифода этиш шакли сифатидаги рамзий табиати, шунингдек, унинг бадиий амалиётдаги ўрни кўриб чиқилади.

Хоразм маданий муҳити ранг фалсафасининг шаклланишида муҳим омил сифатида таҳлил қилинади. Мисол тариқасида ранг ечими маданияти юқори даражада намоён бўлган рассом Рустам Худайбергенов ижоди ўрганилади.

Кириш

Тасвирий санъатда ранг анъанавий равишда асосий ифода воситаларидан бири сифатида қаралади. Бироқ айрим фалсафий ва диний анъаналарда, хусусан тасаввуфда, ранг оддий визуал қабул доирасидан чиқиб, чуқур маънавий маъно касб этади.
Мазкур тадқиқотнинг долзарблиги рангни санъат, фалсафа ва диний тафаккур кесишган нуқтадаги феномен сифатида фанлараро ўрганиш зарурати билан белгиланади.

Ишнинг мақсади — ранг билан ишлаш бадиий техникаси ва Кубровия таълимотидаги ранг рамзийлиги ўртасидаги концептуал ўхшашликларни аниқлаш.

Кубровия таълимотининг назарий асослари
Кубровия тасаввуф тариқати XII асрда Хоразмда буюк мутафаккир Наджм ад-Дин Кубра томонидан асос солинган. Ушбу таълимотнинг марказий ғояси инсоннинг ички руҳий тажрибаси бўлиб, унда визуал ҳодисалар, жумладан рангли кўринишлар (латоиф) алоҳида аҳамиятга эга.
Кубровия таълимотида ранг руҳий ҳолатлар ва ички камолот босқичларининг рамзий ифодаси сифатида талқин қилинади.

Наджм ад-Дин Кубра таъкидлаганидек:
«Инсон кичик оламдир (микрокосм), унда коинот сирлари акс этган».

Бу фикр рангни инсоннинг ички реаллигининг намоёни сифатида қараш имконини беради.
Ранг эстетик ва маънавий категория сифатида
Бадиий амалиётда ранг нафақат декоратив вазифани бажаради, балки маъно яратиш воситаси сифатида ҳам намоён бўлади.

Ранг билан ишлашнинг юқори техникаси қуйидагиларни ўз ичига олади:
-ранг тусларини нозик фарқлаш;
-гармоник ва контраст ранг муносабатларини қуриш;
— тасвирда чуқурлик ва эмоционал тўйинганлик яратиш.

Тасаввуф анъаналари билан қиёслаш рангни ички кечинма ва унинг бадиий ифодаси ўртасидаги воситачи сифатида талқин қилиш имконини беради.

Аннемари Шиммель таъкидлаганидек:
«Тасаввуф анъанасида ранглар руҳий ҳолатларнинг рамзидир».

Хоразмнинг маданий контексти
Хоразм Марказий Осиёнинг муҳим маънавий-маданий марказларидан бири ҳисобланади. Кубровия таълимотининг айнан шу ҳудудда пайдо бўлиши бу ерда ўзига хос интеллектуал ва руҳий муҳит мавжуд бўлганлигини кўрсатади.
Хоразм анъанаси қуйидагилар синтези билан характерланади:
— табиатни идрок этиш;
— руҳий амалиёт;
— бадиий тафаккур.

Бу эса рангга метафизик мазмунга эга бўлган тушунча сифатида ёндашиш учун замин яратади.

Замонавий бадиий амалиёт: мисол таҳлили
Мисол сифатида ранг ечимида ўзига хос услубга эга бўлган етакчи рассом Рустам Худайбергенов ижодини кўриб чиқиш мумкин.
Унинг бадиий услуби қуйидагилар билан ажралиб туради:
— ранглар ўртасидаги мураккаб ўзаро таъсир тизими;
— нозик ўтишлар ва ранг нюанслари;
— кучли эмоционал ва маънавий чуқурлик.
Рассом асарларининг турли мамлакатлардаги хусусий коллекцияларда сақланаётгани унинг бадиий методи универсаллигини кўрсатади.
Шу нуқтаи назардан, унинг ранг билан фикрлаш даражаси минтақанинг маданий-руҳий мероси, жумладан Кубровия анъаналари билан боғлиқ бўлиши мумкин.

Муҳокама

Бадиий амалиёт ва тасаввуф фалсафасини қиёслаш қуйидаги ўхшашликларни аниқлаш имконини беради:
— ранг ички ҳолатнинг ифодаси сифатида;
— ранг орқали номоддий тажрибани узатиш;
— визуал шакллар орқали чуқур реалликни ифода этишга интилиш.

Шу тариқа, бадиий ва мистик тажриба ўртасида типологик яқинлик мавжудлигини таъкидлаш мумкин.

Хулоса

Таҳлил шуни кўрсатадики, рассомликда ранг билан ишлашнинг юқори техникаси нафақат касбий маҳорати, балки руҳий тажрибани ифода этиш шакли сифатида ҳам қаралиши мумкин.
Кубровия таълимоти рангни инсон ички ҳолатларини акс эттирувчи рамзий тил сифатида тушуниш учун назарий асос беради.
Шу маънода ранг санъат ва маънавият ўртасидаги универсал воситачи сифатида намоён бўлади ва бу йўналишдаги фанлараро тадқиқотлар учун янги имкониятлар очади.

Адабиётлар рўйхати:
Наджм ад-Дин Кубра
«Фаваих ал-жамал ва фаватих ал-жалал»
Наджм ад-Дин Кубра
«Усул ал-ашара»
Кубровия — тасаввуфнинг тарихий-фалсафий тадқиқотлари
Аннемари Шиммель