Аннотация
Мазкур мақолада ўсмирлик даврининг психологик хусусиятлари, ушбу даврда учрайдиган асосий муаммолар ҳамда уларни бартараф этишда психологик хизматнинг ўрни ва аҳамияти таҳлил қилинган. Ўсмирларда кузатиладиган ўзига ишончсизлик, ота-она билан муносабатлардаги низолар, тенгдошлар таъсири, стресс ва эмоционал зўриқиш каби ҳолатларнинг келиб чиқиш сабаблари ёритилган. Шунингдек, психологик диагностика, индивидуал маслаҳат, коррекцион-ривожлантирувчи машғулотлар, психологик тренинглар ҳамда профилактик тадбирларни ташкил этиш орқали мазкур муаммоларнинг олдини олиш ва бартараф этишнинг самарали усуллари баён этилган.
Калит сўзлар: ўсмирлик даври, психологик муаммолар, психологик хизмат, стресс, диагностика, коррекцион ишлар, профилактика, ота-она ва фарзанд муносабатлари.

Кириш
Жамият тараққиёти ва ёш авлодни ҳар томонлама баркамол этиб тарбиялаш масаласи бугунги кунда давлат сиёсати даражасидаги устувор вазифалардан бири ҳисобланади. Ёшларнинг интеллектуал салоҳияти, маънавий-ахлоқий камолоти ва ижтимоий фаоллигини таъминлашда уларнинг психологик саломатлиги муҳим аҳамият касб этади.
Ўсмирлик даври инсон ҳаётининг энг мураккаб ва масъулиятли босқичларидан бири бўлиб, тахминан 11–15 ёшларни ўз ичига олади. Ушбу даврда жисмоний ўсиш, гормонал ўзгаришлар, шахснинг ўзини англаши ва ижтимоий муносабатларнинг қайта шаклланиши кузатилади. Бу жараёнлар айрим ҳолларда психологик қийинчиликлар ва муаммоларни келтириб чиқариши мумкин. Шу боис ўсмирлик даври муаммоларини ўз вақтида аниқлаш ва уларга психологик ёрдам кўрсатиш муҳим илмий-амалий аҳамиятга эга.
Ўсмирлик даврининг психологик хусусиятлари
Психология фанининг намояндалари Л.С. Выготский, Д.Б. Эльконин, Л.И. Божович ва Э. Эриксонлар томонидан ўсмирлик даври шахс ривожланишининг муҳим босқичи сифатида баҳоланган. Уларнинг таъкидлашича, бу даврда ўсмир ўзининг шахсий мавқеи ва ижтимоий ролини англашга интилади.
Ўсмирликка хос бўлган психологик хусусиятларга қуйидагилар киради:
ҳиссиётларнинг беқарорлиги ва таъсирчанлик;
мустақилликка интилиш;
ўзини англаш эҳтиёжининг кучайиши;
тенгдошлар фикрига юқори даражада эътибор қаратиш;
ўз имкониятларини баҳолашга қизиқиш;
катталар билан тенг муносабат ўрнатишга интилиш;
танқидга нисбатан сезгирлик.
Мазкур хусусиятлар ўсмир шахсининг шаклланишида муҳим ўрин тутса-да, улар баъзан турли психологик муаммоларнинг юзага келиш хавфини ҳам оширади.
Ўсмирлик даврида учрайдиган асосий психологик муаммолар
Ўзига ишончсизлик ва паст ўзини баҳолаш
Кўплаб ўсмирлар ташқи кўриниши, ақлий қобилияти, ижтимоий мавқеи ёки таълимдаги муваффақиятларини бошқалар билан таққослайдилар. Натижада ўз имкониятларига нисбатан ишончсизлик, тортинчоқлик, ижтимоий фаолликнинг пасайиши ва тушкунлик ҳолатлари юзага келиши мумкин.
Ота-она билан муносабатлардаги низолар
Ўсмир мустақил қарор қабул қилишга интилади. Бироқ ота-оналар томонидан ортиқча назорат ўрнатилиши, фарзанд фикрининг инобатга олинмаслиги ёки ўзаро ишончнинг етарли эмаслиги келишмовчиликларни келтириб чиқаради. Бу эса оилавий муҳитнинг носоғломлашувига сабаб бўлиши мумкин.

Тенгдошлар таъсири
Тенгдошлар гуруҳи ўсмир учун ижтимоийлашувнинг муҳим институти ҳисобланади. Бироқ гуруҳ босими таъсирида зарарли одатларга мойиллик, агрессив хулқ-атвор, дарсларга қизиқишнинг пасайиши ва девиант хулқ намоён бўлиши эҳтимоли мавжуд.
Стресс ва эмоционал зўриқиш
Таълим жараёнидаги юқори талаблар, имтиҳонлар, келажак ҳақидаги ноаниқлик, оилавий муаммолар ҳамда рақамли муҳит таъсири ўсмирларда эмоциональный ҳолатини кучайтиради. Узоқ давом этувчи стресс хавотир, уйқу бузилишлари ва эмоционал чарчоққа олиб келиши мумкин.
Ўсмирлик муаммоларини бартараф этишда психологик ишларнинг аҳамияти

Психологик диагностика
Психологик хизматнинг дастлабки босқичи диагностика ҳисобланади. Унда ўсмирнинг индивидуал-психологик хусусиятлари, эмоционал ҳолати, қизиқишлари ва мавжуд муаммолари ўрганилади. Бунинг учун суҳбат, кузатиш, анкета, тест методикалари ҳамда проектив усуллардан фойдаланилади.

Диагностика натижалари кейинги коррекцион ишлар мазмунини белгилаш имконини беради.
Индивидуал психологик маслаҳат
Индивидуал маслаҳат жараёнида ўсмирнинг ички кечинмалари, қўрқувлари ва эҳтиёжлари аниқланади. Психолог ишончли муносабат ўрнатиш орқали муаммоларнинг келиб чиқиш сабабларини таҳлил қилади ва уларни ҳал этиш бўйича амалий тавсиялар беради.
Бу усул шахсий қийинчиликларни бартараф этишда юқори самарадорликка эга.

Психологик тренинглар
Гуруҳ шаклида ташкил этилувчи психологик тренинглар ўсмирларнинг ижтимоий компетенцияларини ривожлантиришга хизмат қилади. Хусусан:
самарали мулоқот кўникмаларини шакллантириш;
стрессни бошқариш;
низоларни конструктив ҳал қилиш;
лидерлик қобилиятларини ривожлантириш;
ўзига бўлган ишончни ошириш.
Бундай машғулотлар ўсмирларнинг ижтимоий мослашувини кучайтиради.
Коррекцион-ривожлантирувчи ишлар
Психокоррекцион машғулотлар орқали хавотирлилик, тажовузкорлик, тортинчоқлик ва паст ўзини баҳолаш каби ҳолатларни бартараф этиш мақсад қилинади. Бу жараёнда арт-терапия, ролли ўйинлар, релаксация машқлари, когнитив-хулқий ёндашув элементлари ва бошқа инновацион технологиялар қўлланилади.
Ота-оналар билан психологик ишлаш
Оила муҳити ўсмир ривожланишининг асосий омилларидан бири ҳисобланади. Шу сабабли психологлар ота-оналар учун маърузалар, маслаҳатлар ва тренинглар ташкил этиб, уларга қуйидаги масалалар бўйича тавсиялар берадилар:
фарзанд фикрини ҳурмат қилиш;
самарали тинглаш кўникмасини шакллантириш;
демократик тарбия услубини қўллаш;
ортиқча танқид ва жазодан воз кечиш;
эмоционал қўллаб-қувватлашни кучайтириш.

Профилактик тадбирлар
Психологик профилактика ўсмирларда юзага келиши мумкин бўлган салбий ҳолатларнинг олдини7 олишга қаратилган. Бунинг учун мактабларда маърузалар, давра суҳбатлари, акциялар ва тарғибот тадбирлари ташкил этилади.
Профилактик ишлар қуйидаги йўналишларни қамраб олади:
интернет ва гаджет қарамлигининг олдини олиш;
зўравонлик ва буллинг профилактикаси;
зарарли одатларга қарши тарғибот;
соғлом турмуш тарзини шакллантириш;
руҳий саломатлик маданиятини ривожлантириш.

Хулоса
Ўсмирлик даври инсон ҳаётидаги ўзига хос ва масъулиятли ривожланиш босқичи ҳисобланади. Мазкур даврда юзага келадиган психологик муаммоларни табиий ривожланиш жараёнининг бир қисми сифатида баҳолаш лозим. Бироқ ушбу муаммоларга бефарқ муносабатда бўлиш ўсмир шахси ривожланишига салбий таъсир кўрсатиши мумкин.
Шу боис психологик диагностика, маслаҳат, тренинг, коррекцион ва профилактик ишлар тизимли равишда амалга оширилиши зарур. Ота-оналар, педагоглар ва психологларнинг ўзаро ҳамкорлиги асосида ташкил этилган психологик қўллаб-қувватлаш ўсмирларнинг соғлом, ижтимоий фаол, мустақил фикрлайдиган ва баркамол шахс сифатида шаклланишига хизмат қилади.
Фойдаланилган адабиётлар
Выготский Л.С. Педология подростка. -Москва: Педагогика, 1984.
Эльконин Д.Б. Психология развития. — Москва: Академия, 2001.
Божович Л.И. Личность и её формирование в детском возрасте. -Санкт-Петербург: Питер, 2008.
Эриксон Э. Детство и общество. — Санкт-Петербург: Ленато, 1996.
Немов Р.С. Психология: Учебник для студентов высших педагогических учебных заведений. – Москва: Владос, 2016.
Каримова В.М. Психология. – Тошкент: Ўқитувчи, 2019.
Ғозиев Э.Ғ. Ёш даврлари психологияси. — Тошкент: Ўқитувчи, 2010.
Ўзбекистон Республикасининг «Таълим тўғрисида»ги Қонуни. — Тошкент, 2020.

Ўсмирлик даврида учрайдиган асосий психологик муаммолар
Ўзига ишончсизлик ва паст ўзини баҳолаш

Кўплаб ўсмирлар ташқи кўриниши, ақлий қобилияти, ижтимоий мавқеи ёки таълимдаги муваффақиятларини бошқалар билан таққослайдилар. Натижада ўз имкониятларига нисбатан ишончсизлик, тортинчоқлик, ижтимоий фаолликнинг пасайиши ва тушкунлик ҳолатлари юзага келиши мумкин.
Мисол: 8-синф ўқувчиси Дилноза дарсларда яхши ўзлаштирса-да, синфдошлари унинг ташқи кўриниши ҳақида ҳазил қилганидан кейин дарсларда фаол иштирок этмай қўйди. У ўзини бошқалардан паст баҳолай бошлади, жамоат олдида гапиришдан қочди. Психолог билан ўтказилган индивидуал суҳбатлар ва ўзини қабул қилишга қаратилган машғулотлардан сўнг унинг ўзига бўлган ишончи тикланди.

Ота-она билан муносабатлардаги низолар
Ўсмир мустақил қарор қабул қилишга интилади. Бироқ ота-оналар томонидан ортиқча назорат ўрнатилиши келишмовчиликларни келтириб чиқаради.
Мисол: 14 ёшли Жасур дўстлари билан спорт тўгарагига қатнашишни истар эди. Аммо ота-онаси унинг барча вақтини фақат дарс тайёрлашга сарфлашини талаб қилди. Натижада уйда тез-тез жанжаллар келиб чиқди. Психолог иштирокида ўтказилган оилавий суҳбатдан кейин ҳар икки томон ўзаро келишувга эришиб, Жасурнинг қизиқишларини инобатга олган ҳолда кун тартиби ишлаб чиқилди.

Тенгдошлар таъсири
Тенгдошлар гуруҳи ўсмир учун ижтимоийлашувнинг муҳим институти ҳисобланади.
Мисол: Айрим ўсмирлар дўстлари таъсирида дарс қолдириш, интернет-клубларга ортиқча вақт сарфлаш ёки зарарли одатларни синаб кўришга мойил бўладилар. Бундай ҳолатларда синф раҳбари, психолог ва ота-оналарнинг ҳамкорлиги орқали ўсмирнинг қизиқишларини ижобий фаолиятга йўналтириш муҳим аҳамиятга эга.

Стресс ва эмоционал зўриқиш
Таълим жараёнидаги юқори талаблар ва келажак ҳақидаги хавотир ўсмирларда стресс ҳолатини кучайтиради.

Мисол: 9-синф битирувчиси Муҳаммаджон имтиҳонлар арафасида уйқусизлик, хавотир ва диққатни жамлай олмасликдан шикоят қилди. Психолог томонидан унга нафас олиш машқлари, вақтни бошқариш усуллари ва релаксация техникаси ўргатилди. Натижада унинг стресс даражаси пасайди ва имтиҳон натижалари яхшиланди.

Ўсмирлик муаммоларини бартараф этишда психологик ишларнинг аҳамияти

Психологик диагностика
Психологик хизматнинг дастлабки босқичи диагностика ҳисобланади.
Амалий мисол: Мактаб психологи 7-синф ўқувчилари ўртасида хавотирлилик даражасини аниқлаш мақсадида тест ўтказди. Натижада юқори хавотирлилик кўрсаткичига эга бўлган ўқувчилар билан алоҳида коррекцион ишлар ташкил этилди.

Индивидуал психологик маслаҳат
Индивидуал маслаҳат ўсмирнинг ички кечинмаларини англашга ёрдам беради.
Мисол: Синфдошлари билан муносабатларда қийналаётган ўсмир психологга мурожаат қилди. Бир неча учрашув давомида унинг мулоқотдаги қийинчиликлари таҳлил қилиниб, ижтимоий кўникмаларни ривожлантириш бўйича машқлар бажарилди.

Психологик тренинглар
Гуруҳ тренинглари ўсмирларнинг ижтимоий компетенцияларини ривожлантиради.
Мисол: «Мен ўзимни англайман» мавзусида ўтказилган тренингда иштирокчилар ўз кучли томонларини аниқладилар, тенгдошлари ҳақида ижобий фикр билдиришни ўргандилар. Машғулот якунида ўқувчиларнинг жамоавий муносабатлари яхшиланди.

Коррекцион-ривожлантирувчи ишлар
Психокоррекцион машғулотлар орқали салбий эмоционал ҳолатлар бартараф этилади.
Мисол: Тортинчоқлиги сабабли тадбирларда қатнашмайдиган қиз билан арт-терапия усуллари асосида иш олиб борилди. Расм чизиш ва ролли ўйинлар орқали у ўз ҳис-туйғуларини эркин ифода этишни ўрганди.

Ота-оналар билан психологик ишлаш
Оила муҳити ўсмир ривожланишида ҳал қилувчи аҳамиятга эга.
Мисол: Мактабда «Ўсмирни эшита оламизми?» мавзусида ота-оналар йиғини ташкил этилди. Тренингдан кейин кўплаб ота-оналар фарзандлари билан мулоқот услубини ўзгартирганликларини таъкидладилар.

Профилактик тадбирлар
Профилактик ишлар салбий ҳолатларнинг олдини олишга хизмат қилади.
Мисол: Мактабда «Хавфсиз интернет» ҳафталиги доирасида ўтказилган давра суҳбатлари ва видеороликлар орқали ўқувчиларга интернет қарамлигининг салбий оқибатлари тушунтирилди ҳамда рақамли маданият қоидалари ўргатилди.

Муалиф : Зайниддинова Машкурахон Тўхтахоновна
Тошкент аилояти Пискент тумани
1 -ИДУМ нинг психологи